[an error occurred while processing this directive] [an error occurred while processing this directive] [an error occurred while processing this directive]

Publisistika

 

 

UZAQ ELLƏRİN YAXIN TÖHFƏLƏRİ


İraq sözü, nədənsə, həmişə fəraq sözünü mənim yadıma salır. Fəraq sözü isə Füzulinin naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş məşhur şəklini gözlərimin qarşısında canlandırır.

Onun kədər dolu gözləri, baxışlarındakı izahedilməz həsrət, intizar böyük nəğməkarın qürbət odu ilə yanmış qəlbindən nələr söyləyir!

Mən Füzulinin bu şəkli ilə onun yaradıcılığı arasında elə üzvi bir yaxınlıq görürəm, elə bir vəhdət duyuram ki, sonralar, yarısı bu şəkildən, yarısı bayağı fantaziyadan yaranmış "yeni" şəkilləri görəndə, ölməz şairin uzun illərdən bəri yaddaşımızda həkk olub qalmış nurani obrazının korlanıb şitləşdirildiyi məni daxilən sarsıdır.

Füzuli yaradıcılığı, ancaq məhəbbət fəryadı, könül sızıltısı, kədər, intizar və nakam eşqin həzin iniltisi deyildir. Füzuli yaradıcılığını, yalnız məhəbbət lirikasının ən geniş və yüksək mənada belə fəlsəfi cövhəri kimi qiymətləndirmək də tam olmazdı. Füzuli yaradıcılığı mənim təsəvvürümdə elə bir aləmdir ki, onun sonsuz rəngləri, bu rənglərin ən incə çalarları vardır. Burada insan gözünün görə bildiyi, heç bir bəyana, şərhə sığmayan zənginlik, insan qulağının eşidə bildiyi ahəng, səs, ün, pıçıltı, fəryad fırtınası, çağırış axını, hiss və duyğuların ləngər və təlatümü, insanı təsir qüvvəsinin məngənəsinə alıb uzun müddət əsir edən rayihələr, yalnız daxili görüş, daxili eşidiş, daxili qoxlayış, daxili toxunuşla duyula bilən incəliklər vardır.

Bütün bunlarla bərabər, Füzuli dedikdə, onun doyulmaz poeziyasının ürək tellərini titrədən nakam məhəbbət melodiyası yada düşür. Onun həsrəti, fəryadı, intizarı gözlərimizdə, qulaqlarımızda canlanır. Füzuli poeziyası, nədənsə, hər zaman mənə azəri xalqının qüdrətli dühası ilə yaranmış, cilalanmış əsrlərin iztirab və sevinclərini, qəhrəmanlıq, əzm və iradəsini, musiqinin ecazkar dili ilə ifadə edən muğamları xatırladır. Gözəl ifada, arif sənətkarlarımızın avazında bütün əzəmət və mənası ilə, bütün təravəti, illərin, əsrlərin hökmünə baş əyməyən gözəlliyi, qocalmazlığı, köhnəlməzliyi ilə yaşayan muğamlarımızı hər dəfə dinlədikcə sənətin təsir və təravət tükənməzliyinə heyran qaldığımız kimi, Füzuli şerinin də zaman-zaman yeni, daha zəngin, daha təravətli, daha incə rənglərə çalan mənalılığı, dəruni ifadəliliyi, nakam məhəbbət həsb-halının səmimiyyətinə, yapışıq və cəzbinə, ürəyə yatarlığına, həyatiliyinə, bəşəriliyinə, pərvaz qüvvəsinə və adi canlı insan hiss və duyuğularına oxşarlığına heyran qalırıq.

Füzuli deyəndə ki, "Öylə sərməstəm ki, idrak etməzəm dünya nədir", biz onun keçirdiyi ruhi iztirabı qəlbimizin çırpıntısında duyuruq. Məcnun:


"Yarəb, bəlayi eşq ilə qıl aşina məni,
Bir dəm bəlayi eşqdən etmə cüda məni.
Az eyləmə inayətin əhli-dərddən
Yəni ki, çox bəlalərə qıl mübtəla məni".

- deyəndə bu fəryad, bu yalvarış, bu cəsarət və fədakarlıqda biz, Füzuli qəlbinin döyüntülərini duyuruq.

İnsan böyük yaraların ağrısında kiçik yaraların sızıltısını duymaz. Füzuli üçün eşqin, məhəbbətin iztirabı qorxulu deyil. Onun böyük dərdi, böyük yarası - qürbət dərdi, vətən yarası vardır. Bu yaranı, bu dərdi açıq-aydın onun sətirlərində axtaranlar əbəs zəhmət çəkirlər. Bu qürbət dərdi, bu böyük həsrət, yanıqlı, intizar Füzuli poeziyasının bütün ruhuna hopmuş, bütün varlığına çökmüşdür. O:


"Vəfa, hər kimsədən kim, istədim, ondan cəfa gördüm,
Kimi kim bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm"

- deyərkən yalnız vağamlamış fərdi ümidin gileyini deyil, bütün bir aləmin səciyyəsini lövhələndirmiş olur.

Bu aləmin möhnət və iztirabı ancaq Füzuliyə - böyük aşiq-müğənniyə deyil, çoxlarına aiddir. Füzuli hər yana baxsa, özündən daha betər dərdə mübtəla olan insanları görür. Bu insanların ancaq eşq dərdinə mübtəla olduqlarını zənn etmək sadəlövhlük olardı. Bu, daha böyük, daha ictimai və əlacı müşkül olan bir dərddir:


Kimə kim dərdimi izhar qıldım, istəyib dərman,
Özümdən həm betər bir dərdə onu mübtəla gördüm.

 

Muğamatın bir musiqi poeması kimi inkişafında əsas melodik xəttin enişi, qalxışı, haçalanması, birləşməsi, rəngləri, diringiləri olduğu kimi, Füzuli şerinin də müxtəlif çalarları, həzinliyi, major və minor notları vardır. Lakin əzəmətli muğam kimi onun poeziyasında hər fədakarlığa hazır, saf, ülvi məhəbbət, məhəbbət yolunda həyatın bütün iztirab və işgəncələrinə dözən, bu iztirab və işgəncələri böyük insan məhəbbəti naminə həvəslə qəbul edən, onlarda mənəvi bir zövq duyan, bu iztirablar bahasına həyatın gündəlik incikliklərindən ayrılıb yüksələn, dözüm və səbrinin hüdudu olmayan bir insan ruhunun hekayətləri eşidilir. Burada hicranlı, sitəmli, nakam və fədakar bir məhəbbət başına gələnləri bəzən həzin, bəzən qəzəbli, coşğun bir dillə danışır.

Mən hər zaman Füzulini oxuyarkən, onun illərdən bəri hafizəmizdə qalmış qəzəllərini, "Leyli və Məcnun"un bir çox hissələrini öz-özümə təkrar edərkən düşünürdüm: - necə olur ki, vətənindən, elindən uzaq düşmüş, ta çocuqluq illərindən qürbətdə ömür sürməyə məcbur olmuş bir adam ana dilində belə kamil şerlər yazmışdır. O, azəri xalqına məxsus olan bir sıra ifadə, obraz, təşbih üçün mayanı haradan almışdır?

Onun şerlərinin, dövrünə görə, son dərəcə kamil, sadə və anlaşıqlı dili - azəri dili hardan qidalanmışdır? Nəhayət, o, azəri dilində şerlərini kimin üçün, hansı oxucular üçün yazmışdır?

Yazıçı əsərlərini oxuyacaq adamların - o dillə danışan, o dili bilən adamların mövcud olduğunu bilməsə, yaza bilərmi? Axı ana dili - yazıçının əsərlərini yazıb-yaratdığı dil, onun suyu, havası, torpağıdır! Balıq sudan çıxarıldıqda ölən kimi, yazıçı bütün demək istədiklərini ifadə vasitəsi olan doğma dildən məhrum qalarsa, necə yazıb-yarada bilər, yazıb-yarada bilməzsə, onun ömrünün mənası nədir? Füzuli kimi böyük sənətkar ərəb-fars dillərini gözəl bilə-bilə, bu dillərdə klassik şer nümunələri, elmi əsərlər yarada-yarada, türkcə-azəricə nə üçün, kimin üçün yazmışdır?

Mən əvvəllər də İraqda, müxtəlif qəbiləli azərilərin yaşadıqlarını bilirdim, lakin bu xüsusdakı məlumatımız çox səthi, qırıq və qeyri-kafi idi.

Bizim İraqda yaşayan türkdilli xalq haqqında çox təxmini təsəvvürümüz var.

Mən bilmirəm, bəlkə də alimlərimizdən bu məsələdə daha artıq məlumata malik olanları vardır. Hər halda, mətbuatda bu xüsusda ətraflı, əsaslı, elmi-tarixi bir məqaləyə rast gəlməmişəm. İşimin xarakterinə görə bu sahədəki elmi-tədqiqat məxəzlərinə bələdliyim azdır.

Füzuli, onun şəxsiyyəti, yaradıcılığı, bu yaradıcılığa qida verən mühit, onun istiqamət və xarakterini müəyyən edən amillər hansılardır? Necə olub ki, vətənindən, doğma mühitindən ayrı düşmüş şair, ölməz "Leyli Məcnun"unu, təkrarolunmaz gözəllik və mənaya malik qəzəllərini azəricə yazmışdır, kimin üçün yazmışdır? Bu suallar bu yaxındakı İraq səfəri zamanı bir qədər aydınlaşıb, müəyyən məntiqi bir silsiləyə bağlandı.

Mən inandım ki, Füzulinin yaşayıb yaratdığı yerlərdə onun azəricə əsərlərini oxuyan, onun poeziyasına qiymət və qüvvət verən minlər, yüz minlər varmış! Füzuli, dili dilindən, dərdi dərdindən, sevinci, arzusu, həsrəti onunla bir olan doğma xalq əhatəsində yaşamışdır. O, indi Kərbəlada, zəngin və əzəmətli görkəmi ilə diqqəti cəlb edən İmamhüseyn məqbərəsinin qarşısında yorğun bir qərib kimi dayanmış bəzəksiz, təntənəsiz, həzin, kədərli:


"Nə yanar kimsə mənə atəşi-dildən özgə,
Nə açar kimsə qapım badi-səbadan qeyri"

- sətirlərini xatırladan, son mənzili - şair türbəsi kimi yox, bütün iztirab və məhrumiyyətlərinə baxmayaraq, hər gün doğma xalqının səsini eşidən, onun ifadəsini duyan bir övlad kimi, öz həmdilliləri ilə bir torpaqda yaşayıb. Təsadüfi deyil ki, bu gün Şimali İraqda, Kərkük, Ərbil, Mosul dolaylarında xalq arasında məşhur olan bəzi xoyratların - bayatıların Füzuliyə aid olduğunu söyləyirlər:


Gülə naz,
Bülbül eylər gülə naz,
Girdim dost bağçasına,
Ağlayan çox, gülən az.

Bu xoyratın bizdə məlum olan "Əziziyəm, gülə naz" sətri ilə başlayan bayatının azca dəyişmiş ekizi olduğu aydındır. Hansı illər, hansı yellər, hansı tellər xalq yaradıcılığının bu nadir incisini diyar-diyar gəzdirib Füzuli qürbətgahına salmışdır?

İsti bir dekabr günü əfsanələrindən ancaq soyuq bir xatirə qalmış Bağdadın müasir aerodromundan dördmotorlu təyyarə ilə göyə qalxdıq. Yolumuz Şimala - Mosul tərəfədir. Təyyarə uğuldaya-uğuldaya göy yolunun yoxuşuna qalxdıqca, aşağıda Bağdadın üstü yastı-səlyanı evləri kiçilib oyuncaq kublara dönür. Dəclənin ilanyolu boz şüləyi nazilir, əyri-üyrü gümüşü bir lentə çevrilir.

Hava sərinləşir. Orda-burda görünən yaşıl adalar, səhraların sərt bozluğunda yaşıl əbaya bürünmüş qərib bir yolçu kimi görünür. İki saat belə çəkmir ki, məsafələrin gümüş qanadlı yağısı - təyyarə bizi Kərkükə yetirir.

Kərkük Xasa çayının üstündə orta bir şəhərdir. Şəhərin yaşı az deyil. Qədim qalanın divarları, köhnə binalar keçmiş əsrlərin dilsiz şahidi kimi dayanıb. Şərqin təhəmmül və təmkinlə dolu müdrik sükutu ilə susurlar. Bir neçə il əvvəl burada, yerli əhalinin dilində, hörmətli oxucularımın bir neçə səhifədən sonra tanış olacaqları xoyratlar - bayatıların yarandığı dildə qəzet-jurnal çıxır, kitablar nəşr edilir, məktəblərdə dərs keçilirmiş. İndi hər yerdə tədris, mətbuat ərəb dilindədir. Kərkükdə tanış olduğumuz müəllim Həsən İzzət, Məhəmməd Xurşid bu dərdlərini danışdıqca, mən, səfər yoldaşlarım şair Bəxtiyar Vahabzadə və Qasım Qasımzadənin gözlərində bir duman kimi çökən kədəri görür, öz-özümə düşünürdüm: duzdan dadı, sudan nəmi, torpaqdan həyat qüvvətini ayırmaq olarmı? Ərəb şovinistləri nə qədər səy eləsə də, nəğmələrinin səsi min illərin o tayından gələn bir millətin dilini ona yadırğada bilərmi? Neçə əsrdir ki, Kərkük, Ərbil, Mosul dolaylarında yaşayan, dili, adət və ənənəsi ilə hakim ərəb xalqına heç bir bənzəyişi olmayan, deyilənə görə, sayı yarım milyona yaxın bir xalq tarixini, milli xüsusiyyətini, möhnət və sevincini, arzularını, ümidlərini şerin sehrkar dili ilə ölümsüz xoyrat - bayatı və mahnılarında ifadə etmişdir. Bu xalqın, türkdilli iraqlıların, hardan, nə zaman bura gəldikləri haqqında müxtəlif fikirlər vardır.

Bu böyük insan kütləsi kimdir? Hansı irqə, hansı millətə mənsubdur? Hansı xalqın zülmlə qoparılmış canlı qəlpəsidir? Hansı mədəniyyətin varisi, hansı tarixi-ictimai hadisələr burulğanına düşüb, nəhayət, İraqın şimal nahiyələrində oturaq olmuşdur? Bu, hansı qəbilə, hansı elatdır?

Bu sualların cavabını uzun və ağır zəhmətə qatlaşıb, yığın-yığın tarixi materialları saf-çürük eləyib, tutuşdurub, hadisələrin ən incə çalarlarına təcrübəli, müdrik gözlə baxıb, obyektiv faktların inkaredilməz həqiqəti ilə silahlanıb müəyyən nəticəyə gələn tədqiqatçılar, alimlər söyləyəcəklər. Məni maraqlandıran bu yerlərdə yaşayan əhalinin dil materialı, xüsusilə, onların müxtəlif zaman və şəraitdə yaranmış poetik folklorudur. Kərkük xoyrat və manilərinin tanış olduğum nümunələri göstərir ki, istər düşünüş yolu, istər obrazlar silsiləsi, istər iztirab, həsrət, ümid, sevinc və kədərlərinin ifadə forması etibarilə İraqın türkdilli sakinləri azərilərə, xüsusilə, cənubi azərilərə çox yaxındırlar. Təbriz ləhcəsi Kərkük xoyrat manilərinin demək olar ki, əsas ləhcəsidir:


Oxunmuri,
Dərdim çox oxunmuri.
Məcnun təki gəzirəm
Göz yara toxunmuri.

Burada elə xoyratlar vardır ki, onların ekizini biz cənub bayatıları arasında görmüşük:


Əyil yaylığın götür
Mən götürsəm, söz olur. (Kərkük)
Qız, dəsmalını qovza,
Mən qovzasam söz olu. (Cənubi Azərbaycan)

 

Bu sətirlərin eyni hiss və ilham mənbəyindən su içdiyi aydındır.

Bu yaxınlıq bir çox hallarda eyniyyət şəkli alır. Xoyrat və manilərdə əks olunmuş bu yaxınlıq, ya eyniyyət yalnız bütün sətirləri, söz ehtiyatı və ifadə forması ilə bizim bayatıların düzümündəki tez-tez rast gəldiyimiz eyniyyət, ya oxşarlıqla bitməyir, həm də əks etdirdiyi obyektiv varlığın həyat və məişət tərzinin, hətta bəzi hadisələrin qüvvətli oxşarlığı ilə təsdiq edir. Kərkük xoyrat və manilərini nəşr etmiş cənab Tərzibaşı birinci cildi təşkil edən maraqlı və qiymətli məqaləsinin bir çox yerində İraqın türkdilli əhalisinin ən çox azəri xalqına yaxın olduğunu söyləyir. O yazır: "Bizim xoyrat və manilərlə ilgisi ən yaxın olanı, mühəqqəq azəri olanlarıdır".

"Kərkük xoyratlarında iyirmiyə qədər üsuldan "Qarabağlı" denilən bir çeşidinin, azəri mənşəli və sırf azəri ağzı ilə sözləndiyini bilməkdəyiz. Ayrıca bu üsulla söylənən:


Təbriz altı Marağa,
Zülfün gəlməz darağa
Yar bizi dəvət edib
Bir stəkan arağa.


Xalk türküsü də yenə azəri havasıdır". O, bir yerdə yazır: "Əskidən azərilərlə məskun Təbriz, Marağa, Qarabağ, daha bir başqa şəhərlərdə musiqi həyatı yüksək mərtəbəyə varmışdı.

O zaman İraq türkləri ilə bu ölkələrdə yaşayan türklər arasında dil, ədəbiyyat, musiqi baxışından bulunan bağlılıq pək qüvvətli idi. Bu bağlılıq azərilərlə İraq türkmənləri arasında bir dərəcəyə təgin bir qaynaşma hüsula gətirmişdi"

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Tərzibaşının işlətdiyi dil Kərkük, Ərbil dolaylarında, Mosul kəndlərində, ümumiyyətlə, türkdilli iraqlıların danışdığı dildən, xüsusilə, xoyrat və manilərin dilindən çox fərqlidir. Onun yazı dili yerli əhalinin dilindən uzaqlaşmış, başqa təsirlər altında yalnız lüğət tərkibi deyil, tələffüz formasını da xeyli dəyişmişdir.

Bunu isbat üçün kitabda Tərzibaşının xoyrat və illərlə işlənmiş bir çox sözə (ki, bunları ən uzaq Azərbaycan kəndində başa düşürlər, daha doğrusu, bu sözləri indi də işlədirlər) verdiyi izahlara baxmaq kifayətdir. Türkdilli iraqlıların sayı haqqında da dürüst bir məlumat yoxdur. Füzuli və onun oğlu Fəzli haqqında tədqiqat aparmış Bağdad Universiteti professoru Hüseyn Məhfuzun lütfən dəvəti ilə Bağdad Akademiyasında olduğum vaxt Akademiyanın prezidenti ilə söhbətimiz zamanı prezident İraqda yaşayan türklərin (onlar bu xalqa gah türk, gah türkmən deyirlər) 70-80 mindən artıq olmadığını və artıq assimilyasiya prosesi nəticəsində ərəbləşdiklərini söylədi və buna misal olaraq məclisimizdə iştirak edən müəllimlərdən birini göstərib dedi: - Bax, görürsünüz, cənab professor özü İraq türklərindəndir, ancaq türkcə bir kəlmə də bilmir. Mən düşündüm ki, hörmətli prezidentin xalq və onun mənəviyyatı haqqında nə qədər məhdud təsəvvürü vardır, onun süni bir laqeydliklə dediyi 70-80 min də həqiqətdən uzaq olmaqla bərabər, bu rəqəmin azaldılmasında müəyyən məqsəd olduğunu aydın göstərirdi. İraqda azlıq təşkil edən millətlərin assimilyasiyası - ərəbləşməsi haqqındakı iddiaların da nə qədər uydurma olduğunu Kərkük, Ərbil, Mosulda olduğumuz zaman yerli əhali ilə söhbətdən, onların şifahi və yazılı ədəbiyyatı ilə tanışlıqdan sonra aydın gördük.

Möhtərəm prezidentin öz dilini unutmuş professoru nümunə göstərməsinə isə mən cavab verdim ki, belə hadisələr hər xalqda ola bilər. Bu, sizə xoş gəlirsə, yəqindir ki, onun bir zaman mənsub olduğu xalqa xoş gəlməz. Yaxşıdır ki, xalqı təmsil edən belə adamlar deyil.

Kərküklü tanışlarımız Həsən İzzət, Məhəmməd Xurşid bizi şəhərlə tanış etdilər. Ayrı-ayrı yerlərin tarixindən, baş vermiş hadisələrdən, öz iş-güclərindən danışdılar. Onlar Sovet İttifaqı, xüsusilə, Sovet Azərbaycanı haqqında bir çox suallar verir, bizim bu günümüzlə çox maraqlanırdılar. Yolumuz şəhərin baş küçəsindən düşdü. Bir kitab mağazasının qabağında dayandıq. Mağaza müdiri sadə geyimli, ağsaçlı bir kişi idi, azəricə danışdığımızı eşidib çox mehribanlıqla bizi içəri dəvət etdi. Mən belə kitab dükanlarını Təbrizdə, Ərdəbildə, İstambulda da görmüşəm. Qəfəsələrdə bir-birinin üstünə yığılmış kitab qomlarının bağı, kim bilir neçə illərdir ki, açılmamışdır. Bu kitabların bir çoxu, adətən, babadan oğula, ondan nəvəyə, nəticəyə keçən dükanlarda qəmli sükut içində yatır. Bu kitablar, bəlkə də, səhifələrində neçə-neçə ədəbi, elmi, tarixi müəmmaların açarını - uzun illər bir çox fədakar elm adamlarının axtardığı, lakin tapa bilmədiyi cavabları saxlayırlar.

Mən sevimli, böyük Sabirimizin "Hophopnamə"sinə də burada rast gəldim. Qoca dükançının girini itirmiş əli ilə qəfəsədən götürüb mənə verdiyi kitabları - "Kərkük xoyrat və manilər"ni varaqladıqca daxili bir həyəcandan boğazım qəhərlənir, ürəyim quş kimi çırpınıb sinəmdən çıxmaq istəyirdi.

Mənə elə gəldi ki, mehriban bir səs məni könlümə, ruhuma nəhayətsiz munis olan bir aləmə çağırır. Bu aləm çocuqluq illərinin şirin xəyalı, gəncliyimin ümid-arzuları, ahıllığımın həyat müdrikliyi ilə doludur.

Doğrudanmı, bura İraq torpağı, bu yer Kərkük şəhəri - indi oxuduğum bayatılar, ağılar, oxşamalar, laylalar mənim doğma vətənim Azərbaycandan min-min kilometrlik uzaqda, adı və taleyi həris siyasətçilərin hərrac bazarına qoyulmuş bir millətin ürək çırpıntılarıdır? Bəs:


Bu dağlar ulu dağlar,
Çeşməli, sulu dağlar.
Burda bir oğlan ölüb,
Göy kişnər, bulud ağlar!

Elimin günümün bu yanıqlı, qüdrətli səsi, bu əzəmətli obrazı: kişnəyən göyün gurultusu, ağlayan buludların kədəri bu yerlərə hardan gəlib çıxmışdır? Burada ki, aylarla göydən bir damcı düşmür, burada ki, göy kişnəməsi nadir möcüzədir!

Elə bil ki, burada - uzaq Kərkükdə əziz bir tanışıma rast gəlmişəm. Ona diqqətlə baxıram, gözlərimə inanmıram. Bəlkə də o deyil, bəlkə gözlərim məni aldadır. Bəxtiyara üzümü tuturam. Bir bunu oxu deyirəm. Oxuyur, heyran-heyran bir-birimizə baxırıq.
Bayatını təkrar-təkrar oxuyuruq. Hiss və həyəcanımız yavaş-yavaş yatağına düşür.

"Çeşməsi sulu dağlar".

Yaddaşımın dolaşıq yolları ilə vətənə qayıdıram. Bakıya gəlir, masamın siyirtməsindən bayatılar kitabını götürüb baxıram.

"Çeşməli, sulu dağlar".

Bəlkə də, Kərkük ətrafında, Ərbil, Mosul həndəvərində çeşməsi çox yerdə qurumuş dərələr, təpələrdə "çeşməsi sulu" daha ifadəli səslənir.

"Burda bir oğlan ölüb".

Yenə də bayatımızı xatırlayıram:

"Burda bir qərib ölüb".

İlk fikrimə gələn sətirləri dəyişik saldığım, birincinin bizdə, ikincinin isə burada, İraq torpağında daha məntiqi, daha təbii olduğu qənaətidir. Yox, yəqin ürəkdə qövr eləyən qürbət yarasını yenidən qanatmamaq üçün kim isə bu sözü dəyişmiş, başqa sözlə əvəz etmişdir. Bu da bir təsəlli ola bilər. Yaxud:


Kətan köynək, bədən yar!
Məni qoyub gedən yar,
Əvvəl belə döyüldün,
Səni bir ögrədən var.


Bu bayatı bizdə:


Sən ki belə deyildin
Səni bir öyrədən var


- şəklində oxunur.

 

"Sən ki belə deyildin", şübhəsizdir ki, daha qüvvətli ifadədir. Burada fəal bir təəssüf ifadə olunmuşdur. Həm də sonrakı "səni bir öyrədən var" fikrinə bir pillə, bir məntiqi əsas qoyulmuşdur.

Kərkük xoyrat və maniləri ilə tanış olduqca onlarla azəri bayatıları arasındakı oxşarlıq, ruhi yaxınlıq, obraz, ifadə, cümlə quruluşu doğmalığı daha aydın, daha şübhəsiz, daha sarsılmaz bir qənaət yaradır.

Bu xoyrat və manilərin bir çoxu bizim bayatılarımız, şikəstələrimizlə demək olar ki, eynidir. Fərq varsa, ancaq tələffüz fərqi, dialekt fərqidir:

Bu gün ayın üçidi,
Girmə, bostan içidi.
Dodaqlaruv xam şəkər,
Diluv badam içidi.


Və ya:

Pəncərədən daş gəldi,
Xumar gözdən yaş gəldi.


Yaxud:

Bilmirəm neylim sənə,
Düşübdü meylim sənə
Mən dönsəm, könlüm dönməz
Sən dönsən, neylim sənə. və s.

Bəzi xoyratlarda isə bu eynilik bir-iki sözün dəyişməsi ilə oxşarlıq halını alır:


Dağlar dağımdı mənim,
Qəm ortağımdı mənim.
Dindirsən qan ağlaram,
Yaman çağımdı mənim.

Bizdə məşhur olan bu bayatının iki yerində sözlər dəyişilmişdir.

Qəm ovlağımdır əvəzinə qəm ortağımdır və dindirmə əvəzinə dindirsən şəklini almışdır. Qəm ortağı sözləri qəm ovlağı qədər qüvvətli, obrazlı, təsirlidir. Bu, sənətin ən kiçik, yığcam formalarında belə ifadə qüvvəsinin nə qədər geniş imkana malik olduğunu, bir söz dəyişməklə eyni əhvali-ruhiyyəni yeni qüvvətlə vermək bacarığını göstərir. İkinci halda isə sözün özü qala-qala ancaq qrammatik forması bir balaca dəyişməklə onun bədii təsir qüvvəsinin necə başqalaşdığı aydın görünür. Dindirmə, qan ağlaram - daha da qüvvətlidir. Burada qüvvətli nidalar duyulur. Bu dərd - qan ağlamaq haqqında fəryad daha fəaldır. Dindirmə! Başımın bəlası, könlümün qubarı məni elə bir hala salmışdır, ağlayıram, özü də qan ağlayıram. Dindirsən zəifdir, sonraki qan ağlaram kimi qüvvətli ifadəyə uymur.

Azərbaycanda məşhur olan "Kəklik" mahnısı bir balaca donunu dəyişmiş olsa da, Kərkük maniləri arasında seçilir:


Dağlara qovla məni,
Kəkliyəm, ovla məni.
Gecələr sinən üstə,
Gündüz buxovla məni.

Bəzi xoyratlarda ayrı-ayrı sözlərin dəyişmiş olması onların bizim bayatılarla yaxınlığına heç bir şübhə oyatmamalıdır. Belə fərqlər bu gün Azərbaycanın ayrı-ayrı rayonlarında oxunan eyni bayatılar arasında da vardır.

Kərküklülər deyirlər:


Qara çadır xaraldan ("xaral" sözünə diqqət edin!).
Boyun seçdim maraldan.
Nə dərdim var, nə balam,
Sənsən məni saraldan.


Qaradı qaşın sona! (bizdə ördək)
Yaşıldı başın sona!
Göllərdə tək qonubsan;
Hanı yoldaşın sona?

Bir haşiyə olaraq deyim ki, burada da bizim variant daha qüvvətli və bitkindir:
Əvvəllər cüt gəzərdin.
Hanı yoldaşın, ördək?
Bu sətirlərdə geniş bir lövhə, uzun bir müşahidə vardır. Şair həmişə bir yerdə gördüyü, ülfətlərinə şahid olduğu sevgililərin indi ancaq birini görür, həyəcan və təlaşla, həm də dərin bir təəssüflə "hanı yoldaşın?" deyə soruşur.
Bir misal da:
Qərənfil əsdi neylim,
Qərarım kəsdi neylim,
Dili dost, qəlbi xain
Mən belə dostu neylim.
Bizdə buna bənzər daha ifadəli bayatı vardır.
Kərkük xoyratlarının böyük bir əksəriyyəti orijinaldır. Lakin onların da ruhi ifadə forması bizə yaxın, doğmadır.
Xoyratlar - bayatılar ən qısa formada ifadə olunmuş insan duyğusu, insan fikridir. Bu forma yığcamlıqda Xəyyam rübailəri ilə rəqabət edə bilən bir dolğunluğa, ifadə qüvvəsinə malikdir. Onları oxuduqca, oxumaq istəyirsən. Düşündükcə düşünürsən. Şirini var, acısı var. Birini oxuyursan, gözlərinin qarşısında əzəmətli bir mənzərə canlanır:
Dağıt üzə,
Zülfünü dağıt üzə,
Qorxmursan bir ah çəkəm,
Döndərəm dağı düzə!?
Başqasını oxuyursan, sözün alovu könlünü qarsır:
Oxuyandı,
Yar kitab oxuyandı,
Ox atdı məni vursun,
Sinəmdə oxu yandı.
Gah təşbehin cəsarəti adamı heyrətə salır:
Oxu tər.
Kamanı tər, oxu tər,
Atma könlüm evinə
Qəm tünlükdür, ox itər.
Gah obrazın yeniliyi, qeyri-adiliyi və eyni zamanda poetik dürüstlüyü insanı dərin düşüncələrə qərq edir, sözün bədii ifadə imkanlarının sonsuzluğu üfüq-üfüq qarşıda açılır:
Mən miskin olduğumçun,
Üstümə qəm qudurdu.
Qəm həmişə bizdə bir həzinlik, bir sükut, daxili ağrı təsəvvürü oyadır. Qəmli adamı gözünüzün qabağına gətirin. Başını aşağı salmış, üzündə sanki bir kölgə donub qalmış, gözlərini iztirab və işgəncə ifadəsindən daha artıq bir yorğunluq, ümidsizlik pərdəsi örtmüş varlıq! Qəmə nisbətən dərd sözü daha intensiv, daha fəaldır. Təsəvvür edin ki, tez-tez hirslənən, həmişə sərt cavablar verən bir adamın yenə də hirsləndiyini, çığırıb-bağırdığını eşidirsiniz. Bu hadisə sizdə, şübhəsiz, demək olar ki, böyük həyəcan oyadıb, coşğun emosiyaya səbəb olmayacaq. Yaxud, dəymədüşər bir adamın, tez-tez gözünün qorasını sıxan bir adamın yenə də ağladığı dərin təsir oyada bilməz. Ancaq həmişə sakit, mülayim, həlim xasiyyətli birinin birdən-birə üsyan edib öz etiraz, ya hiddətini qəzəblə bildirdiyini görəndə, siz laqeyd qala bilməzsiniz. Fikrinizdə bu təzaddan doğan qeyri-adi bir sarsıntı baş qaldıracaqdır.
Yaxud, həmişə şad gördüyünüz, dözümlü, davamlı bir adamın birdən-birə sərt küləkdən qanrılıb qopan budaq kimi sındığını, göz yaşlarını gizlətmədən hönkür-hönkür ağladığını görəndə, ona üz vermiş fəlakətin ağırlığı sizin də hiss və iradənizi öz təsiri altına alacaqdır. Bədii sözün qüdrəti də müəyyən fikir və hissin ifadəsi üçün belə təzadları tapa bilməkdə, sözün təsir qüvvəsini, onun qızmarlığını dönə-dönə artıra bilməkdədir. Fikrin cövhərini mümkün qədər kiçik qəlibə yerləşdirə bilmək sənətkarlıq tələb edir. Bir söz adi, hərarətsiz sükut və yorğunluqla dolu cümləni alışdırıb şəfəqləndirə bilər.
Qəm qudurdu ifadəsi sözün belə sehrkarlığına gözəl nümunədir. Gör, iş nə yerə çatmışdır ki, adi, sakit, dilsiz-ağızsız qəm qudurmuşdur, insanın üstünə atılmışdır, onu didib-parçalamaq istəyir.
Xoyratlar - bayatılar vardır ki, oxuyursan, elə bil, qərib axşamların yumşaq kədəri qəlbini yavaş-yavaş sıxır, incitməyə qoymur, lakin sənə öz varlığını bildirmək istəyir:
Bağça barıyçün ağlar,
Heyva narıyçün ağlar
Qarlı dağ günəşiyçün
Könül yarıyçün ağlar.
Bəzən sadə deyilmiş ikicə misrada dastanlara sığmayan bir həsrət, bir yanğı vardır. "Öləndən yüz il sonra bir göz açıb baxsaydım" deyən nakam insan, doğrulmamış ümidlərinin acısını nə qədər qüvvətli vermişdir!
Ayaqlar necə varsın,
Könül varmayan yerə.
- sətirlərini oxuduqda, könül incikliyinin sızıltısı insanın bütün varlığına yayılır. Bütün bunlar xalqın yaradıcı dühasından xəbər verən, həcmi kiçik, mənası böyük sənət nümunələridir.
Xoyratlar və manilər içində Füzuli qəzəllərinin leytmotivini xatırladanları çoxdur. Bu, Füzuli ilə türkdilli iraqlılar arasındakı yaxınlıq və üzvi bağlılığı bir daha isbat edir:
Oxu cannan,
Aç kitab, oxu cannan,
Təbib, qurbanın olum,
Çıxartma oxu cannan.
Buradakı fədakarlıq, buradakı fəryad Məcnunun fəryadı ilə necə həmahəngdir.
"Təmkinimi bəlayi-məhəbbətdə qılma süst.
Ta dust tən edib deməyə bivəfa məni".
Bəzi oynaq misralar obrazın həyata, torpağa bağlılığı, canı-başı sağlam bir insan duyğularına bağlı mizah adamı güldürür:
Əzrayıl, get işüvə!
Mən yardan doymamışam.
Gedəndə yar yanına
Çox yubanma, yüz il qal!
Yar yanına gedəndə
Bir yuxu basdı məni
Bir səhər gəl, bir axşam,
Bir də günorta çağı.
Bayatılar da başqa ədəbi yaradıcılıq formaları kimi müəyyən xarici şəklə, daxili ahəngə, vəzn və qafiyə silsiləsinə tabedir. Lakin bu xoyratların - bayatıların, manilərin ən gözəl nümunələrini oxuyanda formal qayda-qanunlar, əsrlərin zaman selində sığallanmış, ahəng yatımına düşmüş cəhətlər adamı az düşündürür. Qəlbimizdə oyanan hisslər, duyğular, arzu, ümidlər, təəssüf, qürur, sızıltı, sevinc, kövrəlmə, sərtlik, riqqət, nifrət, məhəbbət, ülfət təsiri altında adını bilmədiyimiz qüdrətli müəllifin aləminə düşür, onun hiss və həyəcanlarına əsir oluruq.
Adsız şair "Torpağım, daşım qərib" deyə fəryad edəndə qəlbimizin telləri sızlayır. O, "Öləndən yüz il sonra bir göz açıb baxsaydım" deyəndə, biz onun qırıq ümidlərinin, nakam arzularının ağrısını duyuruq. O, "Qəm yardan vəfalıdır, heç çevirmir üz məndən" deyəndə, biz onun iztirablarına şərik oluruq. O: "Əridər Qaf dağını, dərdimin birin desəm", - deyəndə biz onun çəkdiyi möhnətlərə inanırıq. O:
"Gedən gün geri dönməz
Günü-günə calasan".
"Aləm gözün dikibmiş
Mən gözüm dikən gülə"
Doqquz ay al-yaşıldı,
Üç ayı qara bağlar" -
deyəndə, fikrimiz xatirələr yolu ilə çırpına-çırpına uçur, böyük aşiqlərimizi yada salırıq, Ələsgərin səsini eşidirik.
Xoyratlar və manilər bir çox xüsusiyyətləri ilə maraqlı tədqiqat materialı ola bilər. Bəzən qafiyələrin klassik dediyimiz ənənədən ayrılması, sözlərin səslənişində eşidilmə prinsipinin əsas götürülməsi maraqlı və nəzəri cəhətdən qiymətlidir. Belə qulaq qafiyələrində - sözün ahəngi və musiqisini özünə tabe edən müəyyən aparıcı səslərin uyğunluğu əsasında düzəlmiş qafiyələrdə sözün bütövlüyündə həlledici olmayan, ikinci dərəcəli, tam eşidilməyən səslər nəzərə alınmır. Bu, prinsip məsələsidir. Belə faktlar ta qədim zamandan, azəri şerində olduğu kimi, Kərkük folklorunda da qulaq qafiyələrinin mövcudluğunu göstərir:


"Səhər olsun, bizə gəl!
Qırmızı gey, bəzən gəl".
"Fələgin qəhri mənə
Heç yoxdur rəhmi mənə".
Bizdə məşhur olan bir mahnını xatırlayın:
"Şeşgilan bizim olaydı
Kərpici qızıl olaydı.
Yarım bizə gələndə
Gecələr uzun olaydı".

Buradakı üç söz yazılışında nə qədər fərqli olsa da, qulağa çox oxşar gəlir, rədif isə onları, demək olar ki, həmahəng eləyir.
Kərkük xoyrat və maniləri iki hissəyə bölünür. Bir hissəsi cinaslı, o biri hissəsi adi qafiyəlidir.

Cinaslı xoyratların birinci sətri üç, ya dörd hecalı yarım sətirlidir:

Yara neylim
Sızıldar yara neylim,
Yol uzun, mənzil uzaq
Yetişməm yara, neylim.


İkinci hissə bütün sətirləri bərabər hecalı olanlardır:

Ətrafı üzüm olaydı,
O yar bizə gələndə,
Gecələr uzun olaydı.

Kəmsətirli xoyratlarda birinci üç-dörd hecalı sətir bir növ başlıq kimidir, xoyratın xarakteri haqqında müəyyən xəbərdarlıqdır.

Xoyratların bir qayda olaraq, müəyyən hava üstündə oxunduğunu nəzərə alsaq, birinci yarımsətrin bir kökləmə rolunu oynadığını demək olar. O, xoyratın əsas, məzmun, emosional maya yükünü daşıyan üçüncü, dördüncü sətirləri üçün yolbaşı vəzifəsini görür. Çox zaman da axırıncı iki sətirlə az bağlı olan ikinci sətrin dayağı ümumi xoyratın yol arıdıcısı olur.

Kərkük xoyrat və manilərindən mənə məlum olan təxminən 1500-ə yaxın parça içərisində "əzizim", "əziziyəm", "mən aşiq" sözləri ilə başlayanları yoxdur. Bu cəhətdən onlar bizim bayatılarımızdan fərqlənir. Lakin bu, Kərkük xoyratlarını bizim bayatılardan və ağılardan ruh, forma, ifadə tərzi cəhətdən heç də uzaqlaşdırmır. Yalnız obraz silsiləsinin qurulmasında deyil, ayrı-ayrı sözlərin yerində işlənməsi, onların ən çox ifadəli və təsirli ola biləcəyi yeri seçib tapmaq cəhətindən də Kərkük xoyrat və maniləri qiymətli sənəddir.


Bülbül kişidi gəldi,
Dərdə tuşudu gəldi.
Bülbül gül havasına,
Hələ qış idi, gəldi.

Bu dörd sətirlik parçada işlədilən sözlərə, onların yerinə, ifadə qüvvəsinə fikir verin. Kişimək! Toyuğu, cücəni qovlayanda biz "kiş-kiş" deyirik. Get! Çəkil! Qaç! Burda kişimək sözü nə qədər yerində işlədilmişdir. Əgər "bülbül gəldi" desəydi, ifadə nə qədər sönük, adi olardı. Bülbül kişiyib gəlib. Onu nə isə qovlayıb, gəlməyə məcbur edib, o qaça-qaça gəlmişdir. Nə üçün? Çünki "o, dərdə düşüb". Dərdə rast gəlib. Dərdlə üz-üzə çıxıb. Bəlkə də bu dərd onu kişidib, qovlayıb. Sonrakı sətirlər bu iki sözün nə qədər yerində işlədildiyini yeni bir qüvvətlə təsdiq edir.

Bülbül niyə gəlib? O, "Gül havasına gəlib". "Gül sorağına" deyilsəydi, bu qədər qüvvətli çıxmazdı. Hava - sevda mənasında olduğundan hadisəyə əlavə bir incəlik verir, söz ikinci bir məna kəsb edir. Bülbül yarının qoxusunu havadan almışdı. Bülbül "hələ qış idi gəldi". Hələ - bu söz nə yeni, nə də dərin məna ilə dolu sözdür. Lakin burada, belə bir yerdə onun necə işlədildiyinə diqqət verin! Görün dörd səsdən yaranmış bir söz nələr ifadə edə bilər: "Hələ qış idi gəldi". Bir anlığa hələ sözünü buradan götürün. "Qış idi gəldi". Bu cümlə beləliklə də çox ifadəlidir. Qışda bülbül gəlməz. Onun gülə olan məhəbbəti nə qədər böyükdür ki, bülbülü qışda gəlməyə məcbur etmişdir. Bu belədir! Lakin "Hələ qış idi" cümləsinə baxın. Hələ sözü bura nə əlavə etmişdir? Hələ qış idi. Qarşıda yaz var. Bülbüllə gülün məhəbbət dəmi var. Ancaq həsrət, böyük intizar o qədər güclüdür ki, bülbülün gözləməyə tabı yoxdur. O, fəsillərin qanununa tabe olmayıb hələ qış ikən gəlmişdir.

"Üstümə vaxt daraldı" kimi ifadəyə baxın, ya "Dərdim başdan oyandı". "Dərdim məni mələdir". Bu sətirlərdən bizə məlum olan adi sözlər necə sənətkarlıqla işlənmişdir. Biz "axşamın bu dar vaxtı" deyirik. Burada, üstümə vaxt daraldı deyəndə, atomun daxilində olan qüvvə öz çərçivəsini qırıb çıxanda heyrətli bir qüvvət kəsb etdiyi kimi, söz də öz daxili enerjisini hərəkətə gətirmiş, sarsıdıcı bir təsir qüvvəsi qazanmışdır. Axşamın dar vaxtı müəyyən bir vaxt ifadə edən sözdür, "Üstümə vaxt daraldı" - bədii obrazdır. Sözün qüdrəti də burdadır. Onu obraz, bədii bir fakt eləyən də budur. "Dərdim başdan oyandı" ifadəsi dilin rəngarəng məna çalarları ilə nə qədər zəngin olduğunu göstərir. Burada yenidən, təzədən, bir də sözlərini işlətmək olardı. Lakin bu sözlər başdan sözünün yerini verə bilməzdi. "Başdan" deyəndə bu dərdin uzun bir yolu olduğuna inanırıq. Bu yol iztirablıdır. Onu yenidən getmək qorxusu bizdə həzin bir kədər, bir nigaranlıq doğurur. "Dərdim məni mələdir" - fəryad yox, coşğun bir həyəcan yox, mələmə! Quzu kimi aciz, köməksiz bir varlığın iniltisi.

Xoyratlar, manilər içində yalnız bizim bayatılara deyil, bir-birinə bənzəyənləri də vardır. Bu da təbiidir. Bu poetik miniatürlər həyatdan, mübarizədən, ümidsizlikdən, sevincdən, intizardan, bir sözlə, insana məxsus duyğulardan yaranmış, onların bədii ifadəsidir. İctimai pillələrdə bir-birinə yaxın olan insanların mübarizə, arzu və məqsədlərində bir yaxınlıq vardır. Yaxın milli köklərə, müəyyən zümrələrə mənsub olan insanların kefi və arzuları, möhnət və sevincləri bütün fərqliliyinə baxmayaraq, bir-birinə oxşayır. Kərkük xoyrat və manilərinin çoxu, böyük bir əksəriyyəti kədərlidir. Hicrandan, intizardan, ələm və kədərdən, ömrün, günün ağırlığından gileydir:


Ölməyəydim görəydim,
Bir də gözüm dolusu.

Nə gözəl, nə təravətli, nə qədər mənalı ifadədir. "Ağız dolusu", "qulaq dolusu" ibarələri bizdə işlənilir. Buradakı gözüm dolusu ifadəsi bir tərəfdən doyunca, istədiyim qədər, bəs deyincə mənası verdiyi kimi, bir tərəfdən də hadisənin tarixini bizə hiss etdirir.

Bəzən adi sözün ifadə şəkli onun daxili təsir qüvvəsini qat-qat artırır. Bir söz, iki söz ətraflı bir cümləni əvəz edir:

Dağlar dağladı məni
Görən ağladı məni.

Burada "dağladı məni", "ağladı məni" sözləri dolğun, geniş bir cümləni əvəz edir. Hələ "dağlar dağladı" ibarəsindəki qüvvətə fikir verin. Dağlar elə günləri yada salmışdır ki, insanın ürəyini yandırmışdır.
Elə manilər - bayatılar vardır ki, adam onları oxuyanda hündür bir dağa qalxmış kimi həyəcandan, təsirindən nəfəsini dərmək, köksünü yenidən hava ilə doldurub, duyduğu bədii zövqü canına yaymaq istəyir. Adsız aşığın kədəri qarşısında hörmətlə sükut etmək istəyir:


Mindim Nuh gəmisinə,
Qorxum var gəmi sına.
Fələk biçinçi salıb
Ömrümün zəmisinə.

Uzun illər dilini, adət və ənənələrini zalım ögey atadan yetim qoruyan ana kimi qorumağa məcbur olan, ictimai və milli bərabərsizliyin ağır möhnət yükünü çəkən bir xalq, könül tərcümanı duyğularını, ümid və gileylərini belə ifadə etməsin, neyləsin? Xoyrat və manilərdə, həm də onlarla müqayisə etmək məqsədilə yenidən təkrar-təkrar oxuduğum ölməz bayatılarımızda elə ifadəli sözlər vardır ki, onlar yerində səliqə ilə, məna xətrinə, üslub gözəlliyi xətrinə, az sözlə çox şey ifadə etmək üçün işlədilsə, ədəbi dilimizi xeyli zənginləşdirə bilərik.

Misal gətirdiyim xoyrat və manilərdə, bayatılarımız, şikəstələrimiz, ağılarımızda, bir sözlə, folklor ədəbiyyatının yaxşı nümunələrində belə sözlərə çox rast gəlmək olar. Bunları saymağa, misal gətirməyə ehtiyac yoxdur. Qrammer qaydalarını bilmək azdır. Sözü duymaq lazımdır. Elə hallar olur ki, "söz"lə "kəlmə"ni qarışdırırlar. Yeni söz demək tələbini yeni kəlmə yaratmaq tələbi kimi başa düşürlər. Bir halda ki, yeni söz daha geniş, daha dərin mənalıdır.

Bu yenilik tələbi yalnız kəlmənin, yəni məhdud mənada sözün yeniliyi deyildir. Bu, fikir, ifadə yeniliyi, idrak və təsvir, tərənnüm yeniliyi deməkdir. "Yeni söz" məfhumu yeni "kəlmə"ni öz içinə ala bilər, lakin heç bir zaman elə dar bir çərçivəyə qısılıb qala bilməz. "Sözün var, söz danış!" dedikdə, heç də kəlmən var demək istəmirlər. "Fikrin var, rəyin var, bu və ya digər məsələyə əlaqən, baxışın nədir?" demək istəyirlər.

"Araya söz düşdü", "Adına söz çıxdı", "Mən də sözümü deyim" və sairə sözü kəlmə ilə qarışdıranların yanıldıqlarını aydın göstərir.
Lakin biz sözün məhdud mənasında kəlməyə də bəzən lazım olan diqqətlə yanaşmırıq. Xalqın söz xəzinəsini zənginləşdirən bəzi kəlmələrlə ata malını dağıdan fərsiz oğullar kimi rəftar edənlər də vardır.

Qədimdən bəri dilimizin ahəng və qanununa uyğun, el arasında işlənən, dilimizin üzvi fərdi olan neçə-neçə kəlməni harda, kim isə belə danışır, bu sözləri işlədir, deyə, nöyütlü qarğaya döndərib, dildən, yazıdan qovmuşuq. Bu işdə canfəşanlıq göstərən mücahidlər rus dilinə yaxşı diqqət etsələr, faydalı olar. Rus dili quruluşuna, onun lüğət tərkibinə nə qədər qayğı, elmi müdrilik ilə yanaşıldığı ibrətli bir örnəkdir. Vaxtilə rus dilinə daxil olmuş, bu dildə vətəndaşlıq hüququ qazanmış bir sıra alman məxəzli, alman köklü sözləri atmaq, ya dəyişmək Böyük Vətən müharibəsinin ən qızğın günlərində alman faşistlərinə qarşı ümumi xalq nifrətinin ən alovlu, qəzəbli vaxtında belə, heç kəsin ağlına, dilinə gəlmirdi. Çünki dilin yiyəsi bir ovuc avantüristlər, canilər deyil, xalqdır! Fitnəkarlar, canilər məhv olub gedir. Xalq qalır. Xalqın dil sərvəti qalır. Bizdə isə, görürsən, xalq qarşısında heç bir məsuliyyət duymayan adamlar, mənşəyi doğma dilimizdən götürülən neçə-neçə sözü, kəlməni "uf" demədən, dildən qoparıb atırlar. Bəzən də biz konkret təfəkkür forması olan dilimizdə mövcud bəzi kəlmələri elələri ilə əvəz edirik ki, onları işlətməyə utanırsan.

Geniş mənada sözü yerində, maksimum ifadəli, düzümünün ən yaxşı cəmində işlədə bilmək sənətkarlığında folklorumuzdan çox şey öyrənmək olar.

Xoyrat və manilərdə bu baxımdan zəngin nümunələr vardır.

Kərkük xoyrat və manilərini tərtib edən cənab Tərzibaşı, demək olar ki, hər xoyratın, hər maninin - bayatının bir sıra sözlərinə izah vermişdir. Bu izahlar türkdilli iraqlıların əsl ata-baba dili ilə bugünkü ədəbi dili arasında böyük fərq olduğunu göstərir. Aşağıdakı misallar buna aydın sübutdur. Burada qeyd etdiyim sözlərin birinciləri folklorda - xalq arasında işlənən sözlər, sonra gələn sözlər isə Tərzibaşının izah etmək məqsədilə gətirdiyi sözlər, onların müasir deyiliş formasıdır.

Təkin - kibi, toy - düyün, nişanlı - yavuqlu, dişlə - isır, yaylıq - məndil, hənək - şaka, xiyar - salatalıq, tapdım - buldum, itirdim - qeyb etdim, qocaldım - ixtiyarladım və sairə. Bəzən bu izahlarda sözlərin anlaşılmazlığı da görünür. Məsələn: "qonaq" sözü "mehman" kimi izah edilmək əvəzinə "qonmaq" kimi izah edilir.

Hörmətli oxuculara təqdim etdiyimiz Kərkük xoyrat və maniləri beş min misraya yaxın parçalar içərisindən seçilmişdir. Bu xoyrat və manilərdə təhlil olunmalı, izah və şərh olunmalı çox cəhət vardır. Bu, gələcəyin işidir. Bununla müvafiq sahədə çalışan alimlərimiz məşğul olmalıdırlar. Məsələn, çox maraqlıdır ki, klassik ədəbiyyatımızda, Füzuli şerində rast gəldiyimiz neyşə forması bu xoyrat və bayatılarda da vardır. Bu söz Həbibi vətəni Bərgüşad dolaylarında, Boyat, Türkəçi, Çiyni kəndlərində indi də bu şəkildə işlənir. Həkət sözünü oxuduqda mən kəndimizi xatırladım. Orda işlənən "Yaxşı sözə, həkətə düşdük" kimi ibarələr yadıma düşür. Bu, xoyratlarda işlənən tobalı, qulunc, dombalan (yer alması), budamaq və bu kimi sözlər bizim geniş camaata məlum olan və məhz bu şəkildə tələffüz olunan sözlərdir.

Kərkük xoyrat və maniləri elə sənət abidəsidir ki, həssas qulaq onlarda qəlbimizə munis olan çox şey duyar, həssas ürək bu nadir inciləri yaradan xalqın dühasına dərin minnətdarlıq hissi ilə çırpınar.


1961