d>

 

Həyat yolu

 

AVTOBİOQRAFİYA


 

 

Kəndin inqilabdan əvvəlki halını, ordakı məişət tərzini, insanların xarakter və fəaliyyətini təssəvvür etmək istəyənlərə Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" pyesini bir də oxumağı tövsiyə edə bilərəm. Eyni hadisələr, eyni əxlaq və anlaq normaları bu kənddə hakimdi. Bu qədər desəm kifayətdir ki, mənim bibim oğlanlarından biri Bakıda təhsil alırmış.

Bir yay zamanı tətil vaxtı kəndlərinə gəzməyə gəlir, ikinci gün atasının kənddəki müddəiləri heç bir günahı olmayan bu oğlanı vurub öldürürlər. Bu iki tayfa, iki əmi nəvələri arasındakı müddəilik hətta 1921-22-ci illərə qədər davam edirdi. Buna baxmayaraq, kənddən ziyalılar da çıxmış və bir çox savadlı adamlar Göyçay, Ağdaş, Gəncə və Bakıda təhsil alıb müəllimlik və sairə müxtəlif mədəni işlərlə məşğul olmuşlar.

Bizim ulu babamız Məmmədxan bu kənddə yaşamış və o zamankı xırda feodallardan biri olmuşdur. Onun təbitən çox sərt, zalım adam olduğu və yalnız başqalarına qarşı deyil, öz ailəsinə, arvad-uşaqlarına qarşı da çox amansız olduğu haqqında kənd qocaları arasında müxtəlif rəvayətlər vardır. Bəlkə də bunlar, əsasən, həqiqət olan faktların ağızdan-ağıza bəzənib inkişaf etmiş şəklidir. (Mən ilk yazıçılıq təcrübəsinə başladığım illərdə yazdığım "Dilarə" hekayəsində bu zalım babamın obrazını vermişəm). Anam Qarabağın Qaradolaq obasındandır. Onun ana tərəfi Qarabağlı, ata tərəfi Cənubi Azərbaycanlıdır. Ana babam təxminən 80-ci illərdən Göyçaya gəlib orda yaşamışdır.

İlk uşaqlıq dövrümü qayda-qanun sevən və uşaqlarını yeni üsulda tərbiyə etmək istəyən atamın nəzarəti altında keçirmişəm. Lakin mən altı yaşına girəndə atam öldüyündən anamın və sonralar əmimin və nəhayət, gənc dayımın nəzarəti altında qalmışam.

6 yaşında məktəbə getmişəm. 6-7 yaşlarında evdə böyük bacımın və ərəb əlifbası ilə oxumaq bilən, lakin yazmaq bilməyən anamın oxuduğu bir çox şer və hekayələri əzbər bilirdim.

Evimizdə ta atam sağlığından azərbaycanca "Molla Nəsrəddin" jurnalı və rusca "Niva", "Probujdenie" jurnalları, o zaman çıxan bir sıra qəzet və jurnallar alınırdı. (Bizim evə "Molla Nəsrəddin" jurnalının gəlməsi də atamı babilikdə təqsirləndirmək üçün ruhani və qaragüruha bir əsas vermişdi).

İndi fikirləşdikdə, xatirələrimi aradıqda könlümə düşən ilk şer şəfəqlərinin anamdan gəldiyini aydın görürəm.

Anamın şer təbi varmış. Bunu o zamandan qalma üç şerinin əlyazması təsdiq edir. Anama ancaq oxumaq öyrədib yazmaq öyrətmədiklərindən, o şerlərini əzbərdən deyər, atam yazarmış. Bu şerlərin sayı ona qədər varmış. İndi qalan yalnız üç şerdir. Bu şerlər maarifçilik, elm, mədəniyyətə çağırış xarakteri daşıyır. O zaman Tiflisə oxumağa gedən böyük bacım Kubra üçün anamın yazdığı şer çox xarakterikdir:

"Qızım, elm oxu, elmsizlik yamandır, Ki olma elmsiz, ay balam, sən amandır. Əgər salsalar boynuna cəhl ipini, Qırıb tulla, qalsa, sənə çox ziyandır".

Onun hərdən qərib axşam qaranlıqlarında (xüsusilə, mənim yadımda qalan atamın ölümündən sonra) evimizin qabağından axan çayın sularına həmahəng olaraq mızıldadığı şer parçalarının böyük Füzulinin kədər və möhnət dolu sətirləri olduğunu, Natəvanın şerləri olduğunu mən sonradan başa düşdüm.

O zaman mən bu şerləri dinlədikcə gah anamın balağına qısılıb ağlayar, gah da anama yalvarardım ki, onları təkrar etsin, mən əzbərləyim.

Görünür ki, bu zamanlar qəlbimdə şerə oyanan hiss get-gedə qüvvətlənmiş və çox tez məndə şer yazmaq həvəsi oyatmışdır.

Atam sağlığında güzəranımız pis keçməmişdir, lakin atamın ölümündən sonra bir gəlir mənbəyi olmadığından "ehtiyat" get-gedə azalmış və nəhayət, ehtiyac bütün amansızlığı ilə qapılarımızı döyməyə başlamışdır.

Qapımızdakı yeganə inək ailənin dayağı olan günlər də vardı. Mən o inəyə nifrət edirdim. Mənə elə gəlirdi ki, o inək olmasa, biz, hər halda mən, çox xoşbəxt yaşayardıq. Səbəbi nə idi? Səbəbi bu idi ki, hər gün olmasa da, çox zaman səhər tezdən durub inəyi naxıra qoşmaq vəzifəsi mənim boynuma düşürdü.

Hər dəfə səhər gün yenicə çırtlamış məni səsləyib oyadanda dünya gözümə bir zindan görünərdi. Günlər, aylar ötürdü. Mən tezdən durmağa öyrənə bilmirdim. Ancaq ən maraqlısı budur ki, səhər güc-bəla durub qızıl inəyi qabağıma qatıb şəhərin şimal tərəfindəki "düzə" çıxanda təmiz hava, yaz vaxtı çiçəklərin qoxusu, quşların civiltisi o qədər mənə təsir edirdi ki, "sabah mütləq özüm duracam" - deyə özümə söz verirdim. Lakin ertəsi gün bütün əhvalat yenidən təkrar olunurdu. Yenə məni çağırırdılar, yenə dünya gözümə dar görünürdü.

Məktəbdə mən yaxşı oxuyurdum, demək olar ki, bütün dərslərdən əla qiymət alırdım. Sonralar ikinci dərəcəli məktəbdə 6-cı sinifdən riyaziyyat məni yaman sıxışdırdı. Bütün hesab, fizika, həndəsə sahəsindəki elmlərlə barışmaz düşmən oldum. Mənə elə gəlirdi ki, bu elmlər, xüsusilə, cəbr yalnız və yalnız adamın ömrünü zəhərləmək, gen dünyanı mənim başıma dar eləmək üçün düzəldilibdir. Təbiidir ki, sonralar bu elmlərə diqqət vermədiyimə, onları yaxşı öyrənməməyimə çox peşman oldum. Bəlkə də o zaman bu elmlərə məndə həvəs oyadan yaxşı bir müəllim olsaydı, mən indi çox sevdiyim astronomiya sahəsində bir mütəxəssis olardım. 7-8-ci sinifdə bizə riyaziyyat dərsi deyən cavan bir müəllim idi. Mənim riyaziyyata həvəsim olmadığı kimi, onun da tələbəyə təsir edə bilmək qabiliyyəti yox imiş.

Bu qeydlər sistemsiz və xronoloji cəhətdən nöqsanlı olacaqdır. Yadıma düşən şeyləri qeyd edirəm. Əlli yaşlı bir adamın yaddaşı isə o qədər də etibarlı bir əsas deyil.

İbtidai təhsilimi Göyçayda birinci dərəcəli məktəbdə almışam. Bu məktəbin binası ortadan birmərtəbəli, hər iki tərəfdən isə ikimərtəbəlidir. Bu məktəb o zamankı şəhər bulvarının yanında idi.

 

 

 

 
     
 

Layihənin iştirakçıları