Electron kitabı

 

RƏSUL RZA
NİGAR RƏFİBƏYLİ
( foto- kitab)


Müasirləri Rəsul Rza və
Nigar Rəfibəyli haqqında


Rəsul Rza və Səməd Vurğun

Mən qələm yoldaşım Rəsul Rzanın Lenin haqqında yazdığı qüvvətli, təsirli poemasından parçalar oxumuşam...Bu əsərin çap olunan və mənə məlum olan ayrı-ayrı parçalarına əsaslanaraq cəsarətlə deyə bilərəm ki, Mayakovskinin Lenin haqqında poemasından sonra bütün sovet poeziyasında belə vüsətli əsər oxumamışam.

Bu təsvir üsulu şairin ixtisası sayılmalıdır. Bu hünərdir...Rəsul Rzanın "Lenin" poeması bütün dünyanı gəzəcək.

Səməd Vurğun

Rəsul Rza romantik bir qəlblə yazdığı İntiqam şeri ilə insanları, yerləri və göyləri, dağları və daşları belə intiqama faşist cəlladlarının başına od yağdırmağa çağırdı.

Səməd Vurğun

Bizi qırx ildən artıq davam edən şəxsi dostluq bağlayır. Bu illər ərzində çox şey olub qızğın mübahisələr, birgə səfərlər, iş. Bütün bunların arxasında isə bir şey dayanır poeziyaya, Rəsul Rzanın böyük, işıqlı istedadına rəğbətim.

Onun yaradıcılığında məni ən çox cəlb edən müdrikliyidir, bir də ədəbi gəncliyi.

Rəsul Rza böyük humanistdir, onun humanizminin əsasları, qaynaqları şairin xalqla dərin, qırılmaz əlaqəsindədir. Xalqın ağrısı Rəsulun ağrısıdır, xalqın sevinci Rəsulun sevincidir.

Rəsul Rzanı tam haqla Azərbaycan ədəbiyyatının nəinki Sovet İttifaqında, həmçinin onun hüdudlarından çox uzaqlarda da səlahiyyətli nümayəndəsi adlandırmaq olar.

Süleyman Rüstəm

Rəsul Rza, Nazim Hikmət, Süleyman Rüstəm

Şerimizin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Rəsul Rza özünəməxsus orijinal bir yaradıcılıq yolu ilə inkişaf edib. R.Rza yeni vasitələr, yeni orijinal mövzular, yeni təşbehlər və qafiyələr axtarıb tapıb. Həqiqi sənətkarlar bir-birlərini təkrar etməzlər. Digər bir şairə bənzəmək, başqasını təkrar etmək peşəsi yazıçının qatilidir. Şerimizin mədəniyyəti uğrunda çalışan şair Rəsul Rza bunu dərindən dərk etdiyindəndir ki, öz şerlərilə digər şairlərimizdən çox ayrılır, onun mənalı, dolğun şerləri gözəl, zəngin boyalarla doludur. Bu, həqiqi söz ustasına xas olan bir sənətdir. Onun zərif, qəşəng şerləri oxuculara bədii qida verir.

Süleyman Rüstəm

 

Gənc proletar şairlərdən Rəsul Rzanın ən zərbəli məsələlərimizə dair yazdığı bir çox müvəfəqiyyətli şerləri Azərbaycan proletar ədəbiyyatının bu az zaman içərisində nə qədər yüksək bir səviyyəyə qalxdığını göstərməyə kafidir.

Rəsul Rza və Mehdi Hüseyn

Onun şerlərini bir daha qüvvətli göstərən, ümumiyyətlə, Rzanın sağlam siyasi görüşə malik olmasıdır. Onu, hər şeydən əvvəl gündəlik maraqlandırır...Rzanın sözləri müəyyən fikirləri ifadə üçün qollanılır. Onu xarakterizə edən bu cəhəti proletar şerimizdə təbliğ etməliyik.

Mehdi Hüseyn. 1931.

 

Bugünkü şerimizin ən görkəmli nümayəndələrindən olan Səməd Vurğunun, Süleyman Rüstəmin və Rəsul Rzanın şer yaradıcılığında daha sağlam bir məfkurəvi təmayüllə qarşılaşırıq...Rzanı yuxarlda bəhs etdiyimiz şairlərdən fərqləndirən bir cəhət var: gənc şair fikrindəki kəskinliyi, bədii dəyəri qüvvətləndirmək yolu ilə artırır. Bunu Bolşevik yazı əsərlərində aydın görmək olar...

Mehdi Hüseyn. 1932

Rəsul Rza, S.Rüstəm, Ə.Məmmədxanlı,
Əli Nazim

 

Şura proletar ədəbiyyatının rekonstruksiya dövründə əldə etdiyi dini, sağlam şair qüvvələrindən ən irəli gedənləri və özlərinin bədii üslubi simalarını göstərmiş olanları Səməd Vurğun və Rəsul Rzadır.

Əli Nazim, Hənəfi Zeynallı. 1934

 

Rəsul Rza daha ziyada lirik, xitabətçi və inqilabi romantizmə malikdir. Onun şerlərində real hadisələrdən çox real həyacanlar, canlı xarakter və obrazlar təsvirindən çox canlı təşbeh və məcazlar, canlı, həyati hissiyyat və idrak məfhumları vardır. Rzanın şerlərində fəal bir xəyal, daim, irəlini, daim yuxarını gərmək və bu görüşü təsbit etmək istəyən, onu yeni şəkillərdə, yeni üsul və ədada, yeni rənglər və cizgilərdə canlandırmaq cəhdi vardır. Odur ki, Rzanın şerləri mövcud şəkil və qəliblərə sığmır, daim yeni və heç bir ayrı halda təkrarolunmaz şəklə malikdir. Odur ki, o, əsas etibarilə sərbəst şerlər yazır. Lakin onun sərbəst şeri bir-biri altına yazılmış mənsur sətirlərdən ibarət deyil, bəlkə daxili bir ahəngə, musiqiyə malik bir sərbəst şerdir.

Rəsul Rza, S.Rəhimov

Əli Nazim. 1934

Mən Rəsul Rzanı axtaran, hey axtaran, bir çox sərvəti dürüst tapan, bəzən də tapa bilməyən, ancaq tapa bilmədikdə də həvəsdən düşməyən, yoruldum deməyən bir kəşfiyyatçı kimi, bir şair kimi təsəvvürümə gətirirəm... Rəsul Rza şerində mənim xoşladığım ümdə cəhət onun şerə gətirdiyi, gətirməyə çalışdığı həyatilik və konkretlikdir.

Süleyman Rəhimov

 

 

Müşfiq Rəsulun xətrini çox istəyirdi. Onu doğma qardaşı Mirzədən seçmirdi. Doğrudan da, Müşfiqlə Rəsul Rzanın dostluğu heç vaxt təravətini itirmədi...Rəsul Rza sonralar Müşfiqin əziz xatirəsinə həsr etdiyi Qızılgül olmayaydı poemasında bu dostluğun sönməz hərarətini, sevincini təsvir etdi, vəfanın unudulmaz abidəsini yaratdı.

Dilbər Axundzadə

Rəsul Rza və M.İbrahimov

Müşfiqli günlərim kitabından

Rəsul Rza Cənubi Azərbaycandakı böyük və unudulmaz xalq hərəkatına həsr etdiyi şerlərində xalqımızın əsrlik həsrətini, azadlıq uğrunda mübarizəsini tərənnüm etmişdir. Odlu ürəklə yazılmış bu şerlər, müvəqqəti məğlubiyyətlərə baxmayaraq, xalqın, xalq azadlığının qələbə çalacağına inamı möhkəmlədir, oxucuya nikbin duyğular aşılayır.

Mirzə İbrahimov

 

Rəsul Rza, Əhməd Cəmil, Abbas Zamanov, İbrahim Novruzov tez-tez ön atəş xəttində vuruşan qəhrəmanlarımızın yanına gedir, onlarla görüşür, rəşadət və fədakarlıqları barədə həm cəbhə qəzeti, həm də Bakıdakı qəzet və jurnalları material ilə təmin edirdilər. Rəsul Rzanın şerləri, oçerkləri, məqalələri döyüşçülər arasında ruh yüksəkliyinə səbəb olurdu...

Əli Vəliyev

 

Rəsul Rza çoxlu bayatı, qoşma, layla bilir. O, bunları işlədir, ancaq olduğu kimi kağıza köçürmür. Xalq ədəbiyyatından öyrənmək, istifadə eləmək bu tükənməz xəzinəni eyni ilə köçürməkdən ibarət deyildir. Xalqın yaratlığı ölməz əsərlərdəki dərin məna, hikmətli kəlam, yerində deyilmiş söz, işlənmiş təşbeh, obrazlı fikir və başqa cəhətlər sənətkarların diqqətini cəlb etməlidir. Klassik irsə münasibətdə bu yol ilə getmək faydalıdır. Rəsul Rza məhz bu cür hərəkət edir. O, əks elədiklərini sənətkar təxəyyülündən, sənət süzgəcindən keçirir, özünə lazım olan şəklə salandan sonra ona şer donu geydirir.

Əli Vəliyev

 

Müasir şer, müasir poeziya dedikdə ilk növbədə yadıma düşən şairlərdən biri Rəsul Rzadır. Mən Rəsul Rzanın şerlərini oxuduqdan sonra özümdə qəribə rahatlıq duyuram. Bu şerlər adamı düşündürür, mənəvi cəhətdən təmizləyir, yüksəldir. Mən həyata poetik baxışın mənasını, şerin təsir qüdrətinin hüdudsuzluğunu Rəsul Rza şerlərini oxuyanda daha aydın başa düşürəm. Bu günün şeri ənənəvi çərçivələri çoxdan parçalamışdır. Bəşər zəkasının bugünkü inkişafı şerin qarşısında böyük tələblər qoyur. Rəsul Rza bu tələbləri yaxşı başa düşür. Onun yaradıcılığındakı intellektual səviyyə, günün tələblərinə verilən aydın cavablar, elmlərin inkişafı ilə şeri əlaqələndirmək bacarığı sübut edir ki, Rəsul Rza gündən-günə inkişaf edən, planetimizin nəbzini tutmağı bacaran şairdir. Məsələn, Rəsulun şerlərində tibbə, riyaziyyata aid ifadələr şer dili ilə elə sadə deyilir ki, hiss edirsən, bunu yalnız elmlərə yaxşı bələd olan sənətkar bacarar.

akademik Murtuza Nağıyev

 

Əgər şerimizi göylərə ucalan yaşıl bir çinara bənzətsək, Rəsul Rza onun gözəl, canlı, sağlam budaqlarından biridir. Rəsul Rza daha dolğun yaradıcılıq mərhələsindədir. Onun şerləri oxucunu düşünməyə, xəyala getməyə vadar edir, bu gün o, daha coşğun bir ilhamla yazıb-yaradır. Şer ordumuzun ön sıralarına nəzər yetirələnlər Rəsul Rzanı qürurla addımlayan görərlər.

Məmməd Rahim

Məmməd Arif, S.Rəhimov, Sabit Rəhman, Məmməd Rahim, Rəsul Rza, Əbülhəsən Moskvada, Yazıcıların II Qurultayında, 1957

Məni ilk dəfə Rəsul Rza ilə kim tanış eləyib, yadımda deyil. Bizim ilk tanışlığımızdan qırx ilə yaxın vaxt keçir, kimin vasitəsilə, hansı şəraitdə tanış olduğumuzu xatırlamaq asan məsələ deyil. Bir o yadımdadır ki, ilk gündən bizimki birbirimizlə tutdu. Bizim bir çox yoldaşlarımız var idi. Bu yoldaşların arasında bizə ən munisi və yaxını Mikayıl Müşfiq idi. Mənim dağlı məhəlləsindəki otağımda görüşərdik, deyib-gülərdik, sonra da şəhərə düşərdik. Bəzən bütün günü bir yerdə olurduq. Ancaq yenə də birbirimizdən doymurduq. Ayrılanda çətinliklə ayrılırdıq.

Sabit Rəhman

 

Rəsul Rza həyata, həyati hadisələrə şerin gözü ilə baxmağı bacaran, ən adi hadisələri böyük şeriyyətlə təsvir etməyə qadir olan şairdir. O, novatordur, oxucusuna hər şerində yeni söz deyir, yeni fikir aşılayır. O, ədəbiyyatda atdığı ilk addımdan özünə orijinal yol seçdi, heç kəsi təkrar etmədi. Təzə fikirlərinə, təzə sözlərinə, Qırıq misralarına açılan atəşlərə böyük cəsarətlə sinə gərdi... Yüksək şeriyyat Rəsul Rzanın dramaturgiyasında da hiss olunur. O, burada dramaturqdan çox şairdir, səhnə qanunlarına riayət etmir, səhnənin çərçivəsinə yerləşmir, şairanə vüsətlə qanad açıb uçmaq istəyir.

Sabit Rəhman
Mənim şair dostum

Rəsul Rza və Ənvər Məmmədxanlı, 1934

Rəsul Rza bir ömür boyu mənim üçün nəinki bir dost, bir yoldaş və böyük qardaş idi, o, eyni zamanda da uşaqlıq illərindən mənə müəllimlik eləmişdi və həmişə mənim üçün örnək olmuşdu. Rəsul Rza həyatında çox ağır sınaqlara məruz qalmışdı. Çünki hər bir böyük istedad hər cür bəlanı özünə doğru çəkən bir maqnit kimidir, amma Rəsul ömrü boyu çox böyük sevinclər də duymuşdu, ailəsində həmişə xoşbəxt olmuşdu, evi qonaqlı və bayramlı idi, təklikdən qaçırdı, ünsiyyəti və yumoru sevirdi, fədakarlıq nümunəsi bir şairə həm həyat, həm qələm yoldaşı idi ki, bu misilsiz fədakarlıq haqqında Anar çox dəqiq demişdir: Atamın yazdığı hər bir şer, mənim yazdığım hər bir hekayə - anamın yazmadığı bir şer və hekayədir. Rəsul Rza isə dünyaya dedikləri üzərində deyilməyə macal tapmadıqlarının da kölgələri dolaşır, çünki hər bir həqiqi sənətkarların bədii sözü dünənli, bugünlü, sabahlıdır, dərinində millidir, rəngində şəxsidir, ucalığında ümumbəşəridir və həqiqi poeziya həmişə hərəkətdədir.

Ənvər Məmmədxanlı

İlyas Əfəndiyev, Bayram Bayramov, Rəsul Rza

Heç şübhəsiz ki, Rəsul Rzanın yaradıcılığı Azərbaycan Sovet poeziyasında çox görkəmli hadisədir. Onun şeri bəzən iyirminci əsrin son markalı döyüş silahı kimi sərrast atəş açır...O, dövrün, zamanın yüksək idealını, yüksək duyğularını işlənilməmiş yeni boyalarla, yeni avazla tərənnüm edir. Çılpaqlıq, nəsihətçilik, mədhiyyəçilik onun sənətinə ziddir.

İlyas Əfəndiyev

Onun poeziyasında qılınc kimi kəskin həqiqətlər vardır. O, heç bir zahiri gözəlliyə, heç bir zahiri effektə aludə olmur. Onun patriotizmi mücərrədlikdən, ümumi sözçülükdən uzaq olub, vətənimizin, xalqımızın tərəqqisi, xoşbəxtliyi üçün konkret fəaliyyətlə bağlıdır. Təsadüfi deyildir ki, bizim mədəniyyətimizin tarixində Azərbaycan ensiklopediyasını çıxarmaq işini birinci dəfə Rəsul Rza təşkil etdi. Onun bu ağır zəhmət tələb edən tarixi işimizə nə qədər əmək, nə qədər enerji sərf etdiyi bizə məlumdur. O, sözün əsl mənasında, şair-vətəndaşdır. O, heç vaxt şer yazmaq xatirinə yazmır.

İlyas Əfəndiyev

 

1939-cu ildə Rəsul Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri, mən isə katibi seçildik. Rəsul Rza yazdığı hər şerdə, gördüyü bütün işlərdə həmişə namuslu və sədaqətli olmuş, xalqın ənənələrinə həmişə sadiq qalmışdır. Onun şəxsiyyətindəki xəlqilik köhnəliyə patriarxal tərəfdarlıq dərəcəsinə qədər çatır. Lakin bununla belə, o, ənənələrə qarşı ən cəsarətli davranan şairdir.

Cəfər Cəfərov

Cəfər Cabbarlının 70 illik yubileyi. çıxış edir Rəsul Rza

Bizim tənqidin novatorluq problemini necə həll etməsi üzərində dayanmaq lazımdır. Bu problemdən danışarkən tənqidçilərin hamısı, Rəsul Rzanın yaradıcılığına müraciət edirlər. O, bir çox cəhətdən Sabirə yaxındır...Şer köhnə təşbehlərdən azad olandan sonra, onu sıxan məhdudluqlardan qurtulandan sonra, danışıq tərzinə yaxınlaşdı. Rəsul Rza gözlənilməz şairdir.

Cəfər Cəfərov

 

O, məndən səkkiz yaş böyükdür. Cavan vaxtlarımızda bu fərq açıq-aşkar hiss olunurdu. Münasibətlərdə, söhbətlərdə, bir sözlə, hər şeydə indi yaşımızın sürətlə artdığı bir zamanda səkkizlik fərq azalıb, bir daha da yaxınlaşıb dost, sirdaş, məsləkdaş olmuşuq. Rəsul Rza poeziyası, sözün əsl mənasında, yeni, çoxçalarlı, musiqi dili ilə desək, polifonik poeziyadır. Bu poeziya elementləri, bütün nüansları ilə mənə yaxın və doğmadır. Mən Rəsulun şerlərini dönə-dönə oxuyuram və hər dəfə onlar mənə yeni görünür. Ona görə ki, şair yenilik xətrinə yenilik eləmir, formal axtarışlar aparmır, hər sözü, hər ifadəni ölçüb-biçir, onları həyatın öz rəngi, öz səsi, öz nəfəsi ilə cilalayır. Mənim təsəvvürümdə Rəsul Rza Azərbaycan poeziyasının, Azərbaycan mədəniyyətinin fəxridir.

Qara Qarayev

 

Rəsul Rza yorulmadan və inadla daim yeniləşən poetik məzmununun yeni formalarını axtarır. Dünən onun inkişafı üçün stimul olan hər hansı bir fakt bu gün artıq tarixi keçmiş sayılır. Rəsul Rza elə sənətkarlardandır ki, onların yaradıcılığının qocalmaq və ya kasıblamaq qorxusu yoxdur. Əksinə, o daim zənginləşir və dünən nail olduğuna bu gün müdriklik, təmin, müasir hadisələri düzgün qiymətləndirmək bacarığı əlavə olunur.

Qara Qarayev

Rəsulla mən 1937-ci ildə tanış oldum. Elə ilk görüşdən Rəsul Rza səmimiyyəti, cəsarətliliyi, sözü açıq deməsi, ağlı ilə məni cəlb elədi... Rəsulla işləmək xoş idi, asan idi, çünki başa düşən adam idi, aydın adam idi. Bir dəfə ona daimi simfonik orkestr yaratmağın zəruriliyini dedim. Rəsul bu işdə məni axıradək müdafiə etdi və orkestrin yaradılması üçün əlindən gələn bütün imkanları əsirgəmədi. Bugünkü simfonik orkestrimizin təməli məhz o vaxt Rəsul Rzanın filarmoniya direktoru olduğu vaxt qoyuldu. Ümumiyyətlə, Rəsulun o illərdə musiqimiz inkişafına çox faydalı təsirləri, köməyi olub.

Niyazi

 

 

 
     
 

Layihənin iştirakçıları